Borgarseta i Stranda, Sunnylven, Geiranger, Norddal og Stordal

I desse sokna er det funne 13 borgarsete. I lag med Hjørundfjord og Sykkylven dreidde det seg om det minst borgartette området på Sunnmøre. Stranda hadde flest borgarsete, fire, Geiranger færrast: ingen. Men somme borgarsete var langliva: Sløgstad, Hellesylt, Ytre Dale og Stordalsholmen, og minna om fleire av dei er enno levande; Stordalsholmen står enno langt på veg i fordums glans med det kvasse og elegante omritet sitt i fjordskapet.

  Ei av dei mest framståande borgarættene på Sunnmøre på 1600- og 1700 talet, på linje med Brandal, Rødset, Abelset og Svertz, var Langeloe, og hadde opphav på Stranda, der stamfaren var borgar og lensmann i Dale. Ei yngre borgarætt hadde opphav på Stordalsholmen, men tok namn etter borgarsetet Honningdal, og ei grein kalla seg Hagerup og hamna på sjølvaste Giskegard.

  I Norddal var borgarsetet Ytre Dale i drift gjennom tre ledd i same ætta, men nådde ikkje opp i dei høgare laga av borgarstanden. Det same gjaldt Hellesylt i Sunnylven. På Rellingen i Dalsbygda var det borgarsete midt på 1600-talet, og likeeins frå 1750-åra og fram til 1825. Den mest særmerkte av borgarane på Rellingen var gullsmeden Hans Jørgen Reutz, som var ein av dei aller første som dyrka poteter i Norge. Han var også «hoffpoet» for den fornemme standen. Gullsmedgarden i Dalsbygda har elles ikkje namn etter Reutz, men etter ein annan gullsmed.

  Bøndene i desse inste fjordbygdene på Sunnmøre dreiv elles sjølve handel på Trandem, som dei sa om Trondheim, med små «jekter», tendringar, og i somme ætter skapte dette rikdom som i sin tur ga innpass i høgare stender. Folk frå Norddal som blei offiserar og borgarar nytta ofte soknenamnet som ættnamn, Nordahl. Dette gjaldt m.a morfaren til bergensbispen Johan Nordahl Brun, det gjaldt fleire kjøpmenn i Bergen, og det gjaldt jekteeigarsonen og jekteeigaren Ingebrigt Jonsen frå Vika, som kalla seg Nordahl (til dels også Murie) då han blei borgar på Flisholmen i Borgund.

  I Geiranger var det aldri noke borgarsete, men ei kjend borgarætt i Nordfjord og vidare med hadde opphavet sitt der, Knivsberg. Namneopphavet var garden Kniven eller Knivsflå.

  Borgarseta i området blir rekna opp i denne rekkefølga: Ous, Sløgstad, Jelle og Langlo (Stranda), Lundaneset, Korsbrekke og Hellesylt (Sunnylven), Dalebøen, Rellingen og Ytre Dale (Norddal), Stordalsholmen, Vinje og Dyrkorn (Stordal).

 S T R A N D A

 Eg har funne 4 borgar- og gjestgivarsete på Stranda: Ous, Sløgstad, Jelle og Langlo. Av desse var Langlo det eldste og Sløgstad det største. Ous og Jelle var begge små og var berre i verksemd i éin ættledd.

S U N N Y L V E N

I dette soknet har det vore to kremmarsete, Hellesylt og Korsbrekke, og eitt kjøpsveinsete, nemleg Lundaneset. Berre Hellesylt blei drive som handelsstad gjennom fleire ættledd.

G E I R A N G E R

Før Georg Merok tok til som landhandlar på Maråk i 1868 var det ingen handelsstad i soknet. Men det hadde eit rikt handelsliv likevel. På Maråk skal det såleis ha vore ein marknad, etter Hans Strøm ein hestemarknad, som blei vitja av opplendingane, som også, etter Peder Fylling, kom til Maråk og leigde seg båtar for å fare på vårfiske i Borgund.

  På Maråk og mange andre gardar i soknet finn vi jekteeigarar opp gjennom tidene, og frå Maråk kom den Jon Knudsen som tok borgarskap i Bergen i 1683. Etter det vi veit slo han seg ikkje ned i Geiranger eller på Sunnmøre. Elles dreiv folket her mykje krøtelhandel. Når geirangerfolket laut fare til ein kremmar fór dei helst til Sløgstad eller Stordalsholmen. Elles fostra Geiranger eit par kremmarar som verka andre stadar på Sunnmøre (sjå Tusvika og Kirkesande). Ei kjend borgarætt i Nordfjord og vidare, Knivsberg, ætta frå Kniven (Knivsflå). Utløparar av denne ætta finn vi m.a på  Korsneset i Borgund og Olsplass i Ålesund. Borgaren Nils Pedersen Langeloe på Sløgstad kan elles ha hatt ein kjøpsvein i Syltevika ei tid.

N O R D D A L

På Dalebøen og Rellingen i Dalsbygda og i Ytredal, eller Ytre Dale, som namnet var i samtida, blei det drive borgarnæring gjennom tidene. Berre i Ytre Dale var det tale om etter måten lange og samanhengande tradisjonar.

S T O R D A L

 Eitt av dei viktigste og mest kjende borgarseta på indre Sunnmøre låg her i soknet, Stordalsholmen. Omritet av Stordalsholmen, på det låge neset under brattfjellet, det store tuntreet og våningshuset i hardangerstil, er eit velkjent landemerke i Storfjorden. På Dyrkorn var det kremmarsete ei tid midt på 1700-talet. På Vinje nedst i sjølve Stordalen var det gjestgiveri nokre tiår kring 1800. Elles var det ingen kremmar- eller gjestgivarsete i Stordal sokn.

Sjå nærare om dei einskilde borgarseta nedanfor:

Advertisements

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut / Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut / Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut / Endre )

Google+ photo

Du kommenterer no med Google+-kontoen din. Logg ut / Endre )

Koplar til %s